هر يك از اين افراد موجودهء انسانى كنيم ، مىدانيم كه تا او به همين تشخّص كه دارد موجود شود ، البته موقوف است به ايجاد اين افلاك و عناصر و مواليد كه اگر يكى از انواع نباشد ، او را اين وجود - كه نشئهء تحصيل معرفت است - حاصل نمىشود . پس معرفت جميع آنها جزء معرفت نفس اوست . زهى شرافت كه نفس انسانى راست . بلى از اينجاست كه خطاب به حضرت موسى - على نبيّنا و عليه الصلاة و السلام - آمده كه : « و اصطفيتك لنفسى » « 1 » و خطاب عام وارد است كه : « يا بن آدم خلقت ما خلقت لاجلك و خلقتك لاجلى » « 2 » و گفته‌اند كه : تو به قيمت وراى دو جهانى * چه كنم قدر خود نمىدانى و از جمله حجابها كه اكثر افراد انسان را از آن وادى بازمىدارد ، يكى اين است كه كشف و كرامات را لازم طريق معرفت مىدانند و حال آنكه بسيارى از عرفا باشند كه روح ايشان را خبر از كشف و كرامات نباشد ، و بسيار صاحب كرامت باشد كه روح او را خبر از معرفت نفس خود نباشد . زيرا كه كشف و كرامات آثارى است مترتب بر اعمال و رياضات شاقّه . لهذا كفار را نيز اگر عمل كنند ، روى مىدهد و اين اعمال دخلى به معرفت ندارد . بلى عرفا اين اعمال كرده‌اند و رياضات شاقّه كشيده ، چنانچه در كتب مذكور است . ديگر آنكه گمان مىكنند كه ترك عيال و جميع امور دنيوى از جملهء واجبات است در راه ، و اين غلط محض است ؛ بلكه اين‌ها اگر بر وجه شرع باشد و رخصت استاد ، شخص قابل را يارىدهنده است . بلى دلبستگى به نوعى كه اين‌ها را سدّ راه خود سازد ، بد است « و الدنيا مزرعة الآخرة » « 3 » حديث است . و اينكه اكثر اهل اراده در ابتدا ترك كرده‌اند به واسطهء آزادى خاطر است كه كمالى است تمام . و بيشتر اينكه علايق مانع طلب مىشوند و غرض ما اين است كه كسى اگر قبل از طلب ، گرفتار علايق شده باشد ، اگر قابل باشد و استاد خود بيابد ، اصلا محتاج به ترك نيست الّا زوايد . چه با وجود مشاغل دنيوى بهرهء كامل از معرفت

--> ( 1 ) . برگرفته از سورهء طه ، آيهء 41 : وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي . ( 2 ) . المنهج القوى ، ج 5 ، ص 516 . نصّ النصوص ، ص 458 . علم اليقين ، ص 381 . ( 3 ) . احياء العلوم ، ج 4 ، ص 14 .